Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev 17 aprel 2026-cı il tarixində Babək rayonundan olan seçicilərlə növbəti görüşünü keçirib.

aia.az xəbər verir ki, qəbul rayonun Aşağı Uzunoba kəndində baş tutub.

Tədbirin gedişində vətəndaşları narahat edən sosial yönümlü məsələlər və şəxsi müraciətlər müzakirə olunub. Səttar Möhbalıyev sakinlər tərəfindən qaldırılan sosial yönümlü məsələləri və şəxsi müraciətlərin bəzilərini elə yerindəcə həll edib, Digər məsələlər isə qeydə alınıb, onların həlli məqsədilə müvafiq qurumlar qarşısında məsələ qaldırılacağı və təxirəsalınmaz tədbirlərin görüləcəyi bildirilib.
Daha sonra şəhid məzarını ziyarət edilib

Deputat Səttar Möhbalıyev keçirdiyi görüşdə iştirak edən Aşağı Uzunoba kənd sakinləri, eləcə də rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri görüşdən məmnunluqlarını ifadə ediblər, ölkəmizin Prezidenti cənab İlham Əliyevə və Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevaya Naxçıvanın Babək rayonuna göstərilən diqqət və qayğıya görə minnətdarlıqlarını bildiriblər.

Bəzən elə ömürlər olur ki, onlar yalnız yaşandıqları dövrə deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına işıq salır. Akademik Zərifə Əliyevanın həyat yolu məhz belə talelərdəndir. Onun adı Azərbaycan tibb elmi ilə yanaşı, humanizm, mərhəmət və yüksək mənəviyyat anlayışları ilə birgə çəkilir. 15 aprel – bu böyük şəxsiyyətin anım günü – sadəcə bir tarix deyil, həm də insanlığa xidmət edən ömrün dərin ehtiramla xatırlandığı gündür.

Bu sözləri aia.az-a açıqlamasında Eltun Süleymanov deyib.

Müsahibimiz bildirib ki, 1923-cü ilin baharında, Naxçıvanın Şahtaxtı kəndində dünyaya gələn Zərifə Əliyeva, gənc yaşlarından elmə və insanlara xidmətə könül verdi. Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda aldığı ali təhsil onun gələcək həyat yolunun möhkəm təməlini qoydu. Hələ tələbəlik illərindən fərqlənən zəhmətkeşliyi və məqsədyönlülüyü onu qısa zamanda peşəkar həkim və perspektivli alim kimi tanıtdı. Onun elmi fəaliyyəti Azərbaycan oftalmologiyasının inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Xüsusilə XX əsrin ortalarında geniş yayılmış traxoma xəstəliyinə qarşı apardığı mübarizə Zərifə xanımın adını xalqın yaddaşına həkk etdi. O, yalnız laboratoriyalarda deyil, ölkənin ən ucqar bölgələrində də çalışaraq xəstəliyin səbəblərini araşdırır, insanlara şəfa bəxş edirdi. Bu, sadəcə bir həkimin fəaliyyəti deyildi – bu, insan talelərinə toxunan bir missiya idi. Zərifə Əliyevanın elmi maraqları geniş və çoxşaxəli idi. Qlaukoma, virus mənşəli göz xəstəlikləri, görmə orqanının peşə patologiyası kimi mühüm istiqamətlərdə apardığı tədqiqatlar tibb elminə dəyərli töhfələr verdi. Onun əsərləri və monoqrafiyaları bu gün də həkimlər üçün etibarlı mənbə olaraq qalır. O, yalnız alim deyildi. O, müəllim idi, tərbiyəçi idi, insanlara yol göstərən bir ziyalı idi. Gənc həkimlərin yetişdirilməsində göstərdiyi səylər, onların peşəkar və mənəvi inkişafına verdiyi töhfələr Zərifə xanımın ən böyük xidmətlərindən biri kimi dəyərləndirilir. Onun “Yüksək etimad” əsəri həkimlik peşəsinin mənəvi tərəflərini açaraq bu sənətin müqəddəsliyini bir daha təsdiqləyir. 1981-ci ildə nüfuzlu M.İ.Averbax adına mükafata layiq görülməsi onun elmi fəaliyyətinə verilən beynəlxalq qiymətin göstəricisi idi. 1983-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilməsi isə onun elmi zirvəyə yüksəlişinin məntiqi nəticəsi oldu.

Zərifə Əliyevanın həyatı yalnız elmi nailiyyətlərlə deyil, həm də dərin insani keyfiyyətlərlə zəngin idi. O, sadəliyi, səmimiliyi və insanlara olan sonsuz sevgisi ilə seçilirdi. Onun üçün həkimlik sadəcə peşə deyil, bir həyat fəlsəfəsi idi. Bu fəlsəfənin mərkəzində isə insan dayanırdı. Onun görmə orqanının virusla zədələnməsinə həsr olunmuş silsilə işləri də elmi ictimaiyyətdə rəğbət qazanmışdır. Həmin elmi işlərin tətbiqi bir sıra xəstəliklərin differensial diaqnostikasını yaxşılaşdırmış, onların müalicəvi əhəmiyyətini yüksəltmişdir. Həkim-oftalmoloqlar üçün nəzərdə tutulmuş dərs vəsaitləri, məsələn “Herpetik göz xəstəliyi”, “Ağır virus konyunktivitləri” və s. məhz bu məsələlərə həsr olunmuşdur. Elmi araşdırmalar nəticəsində Zərifə Əliyeva bir neçə monoqrafiya, o cümlədən “Şin istehsalında gözün peşə patologiyası”, “Xroniki yod intoksikasiyası ilə bağlı oftalmologiya”, “Yod sənayesində gözün peşə xəstəliyinin profilaktikası” monoqrafiyalarını çap etdirdi. Alimin bir sıra elmi işləri görmə orqanında bədxasiyyətli şişlərin diaqnostikasına və müalicəsinə həsr olunmuşdur. Zərifə Əliyevanın daktriologiyadan bəhs edən – “Göz sulanmasının fiziologiyası”, “Göz sulanmasının müasir cərrahiyə üsulları ilə müalicəsi” monoqrafiyaları təkcə oftalmoloqların yox, həm də fizioloqların diqqətini cəlb edib. Zərifə xanım Əliyeva fundamental “Terapevtik oftalmologiya” kitabının müəlliflərindən biridir. Bu kitab indi də hər bir oftalmoloq üçün stolüstü kitab olaraq qalır. Zərifə Əliyeva 150-yə yaxın elmi əsərin, 12 monoqrafiyanın, dərslik və dərs vəsaitlərinin, 1 ixtira, 12 səmərələşdirici təklifin müəllifi və həmmüəllifi olmuşdur. 1985-ci il aprelin 15-də dünyasını dəyişən Zərifə Əliyeva cismani olaraq aramızdan ayrılsa da, onun yaratdığı elmi irs və mənəvi dəyərlər bu gün də yaşayır. Onun adı ilə fəaliyyət göstərən tibb müəssisələri, onun yetirmələri və davamçıları bu böyük irsi yaşadır və inkişaf etdirirlər.

Ulu Öndər Heydər Əliyev Zərifə xanımın şəxsiyyətini belə xarakterizə edirdi: “O, insanları sevərdi, heç vaxt heç kimi incitməz, heç kimi naümid qoymazdı”. “Zərifə xanım Azərbaycan qadınının bütün mənəvi keyfiyyətlərini özündə birləşdirən nadir şəxsiyyət idi”. “Onun ailəmizin formalaşmasında və mənim həyatımda rolu əvəzsizdir”.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev isə anası haqqında xatirələrində qeyd edir ki, Zərifə xanımın həyat fəlsəfəsinin əsasında uşaqlıqdan gələn xeyirxahlıq, sevgi və insanlara bağlılıq dayanırdı. Onun sözlərinə görə, Zərifə Əliyeva ömrünün son anlarına qədər mənəvi gücünü qoruyub saxlamış, həyatın faniliyini anlayaraq yaxşılığın əbədi olduğunu qəbul etmişdi. Cənab Prezident İlham Əliyev vurğulayır ki, o, yalnız böyük alim deyil, həm də övladlarını yüksək dəyərlər ruhunda tərbiyə edən qayğıkeş ana idi və bu xüsusiyyətləri ilə hər zaman örnək olaraq qalır.

Akademik Zərifə Əliyevanın ömür yolu bir daha sübut edir ki, elm və insanlıq bir arada olduqda həqiqi böyüklük yaranır. Onun adı və xatirəsi xalqımızın qəlbində daim yaşayacaq, gələcək nəsillərə ilham verəcəkdir-deyə E. Süleymanov fikirlərini tamamlayıb.

Azərbaycan tibb elminin parlaq simalarından biri, görkəmli alim-oftalmoloq, akademik Zərifə Əziz qızı Əliyevanın əziz xatirəsi hər il dərin ehtiramla yad edilir. 15 aprel onun anım günü yalnız bir alimin deyil, bütöv bir elmi məktəbin, yüksək mənəvi dəyərlərin və insanpərvərliyin təcəssümü olan bir ömrün xatırlanması günüdür.

Bu sözləri aia.az-a verdiyi açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev deyib.

Fikirlərini davam etdirən millət vəkili bildirib ki, Zərifə Əliyeva 1923-cü il aprelin 28-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Şahtaxtı kəndində dünyaya göz açmışdır. 1942-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutuna daxil olmuş, 1947-ci ildə bu ali təhsil ocağını əla qiymətlərlə başa vurmuşdur. Onun həyat yolu elə bu illərdən Azərbaycan səhiyyəsinə xidmət missiyası ilə müəyyənləşmişdir. 1949-cu ildən etibarən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Göz Xəstəlikləri İnstitutunda fəaliyyətə başlayan Zərifə Əliyeva həm praktik həkim, həm də alim kimi formalaşmışdır. O, traxoma kimi ağır infeksion xəstəliyə qarşı mübarizədə xüsusi xidmətlər göstərmiş, respublikanın müxtəlif bölgələrində müalicə və profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsində fəal iştirak etmişdir. Onun təklif etdiyi müalicə üsulları sayəsində bu xəstəliyin geniş yayılmasının qarşısı alınmışdır. Zərifə Əliyeva qlaukoma və digər göz xəstəliklərinin öyrənilməsi sahəsində də mühüm tədqiqatlar aparmışdır. 1960-cı ildə müdafiə etdiyi namizədlik dissertasiyası, eləcə də sonrakı elmi araşdırmaları oftalmologiya elminin inkişafına mühüm töhfə vermişdir. 1977-ci ildə tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi alan alim, 1983-cü ildə professor seçilmişdir. Onun elmi fəaliyyəti çoxşaxəli olmuş, görmə orqanının peşə patologiyası, virus mənşəli göz xəstəlikləri, diaqnostika və müalicə üsulları kimi aktual məsələləri əhatə etmişdir. Zərifə Əliyeva 150-yə yaxın elmi əsərin, 12 monoqrafiyanın müəllifi olmuş, “Terapevtik oftalmologiya” kimi fundamental əsərlərin yaradılmasında iştirak etmişdir. Eyni zamanda, o, gənc həkimlərin hazırlanmasına böyük önəm vermiş, onların peşəkar və mənəvi formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. “Yüksək etimad” kitabı həkim peşəsinin etik və insani tərəflərini əks etdirən dəyərli əsərlərdən biridir.
Millət vəkili onu da bildirib ki, 1981-ci ildə oftalmologiya sahəsində qazandığı nailiyyətlərə görə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının M.İ.Averbax adına mükafatına layiq görülən ilk azərbaycanlı qadın alim kimi tarixə düşmüşdür. 1983-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilməsi onun elmi fəaliyyətinə verilən yüksək qiymətin göstəricisi idi. Zərifə Əliyeva 1985-ci il aprelin 15-də Moskva şəhərində vəfat etmişdir. Onun adı bu gün də Azərbaycan tibb tarixində ehtiramla çəkilir və adını daşıyan Milli Oftalmologiya Mərkəzi bu irsin yaşadılmasına xidmət edir. Zərifə Əliyeva səhiyyədə kadr hazırlığına və həkimlərin ixtisasının təkmilləşdirilməsinə gərgin əmək sərf etmişdir. Alimin birbaşa rəhbərliyi altında cavan alimlərin və həkim-oftalmoloqların böyük bir nəsli yetişmişdir. Zərifə xanım tələbələrinə zəngin həyat təcrübəsini öyrətmiş, onlara diqqət və qayğı ilə yanaşmışdır. Zərifə xanım heç zaman gərgin işdən usanmamış, ürəkdən və ilhamla çalışmışdır. Onun həkim kimi fədakarlığı, yüksək vətəndaşlıq məsuliyyəti, səmimiliyi və qayğıkeşliyi, insanlara və onların problemlərinə göstərdiyi diqqət, fəal həyat mövqeyi ona həmkarlarının, yetirmələrinin və xəstələrinin dərin hörmətini qazandırmışdır. Görkəmli alimin 1983-cü ildə nəzəri və təcrübi təbabətdə qazandığı müvəffəqiyyətlərə, alınan elmi nəticələrinin səhiyyə praktikasında geniş tətbiqinə, yüksək ixtisaslı tibb kadrlarının hazırlanması yolunda göstərdiyi dəyərli xidmətlərinə görə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilməsi respublikanın akademiklər ailəsinə yeni istiqamət, yeni nəfəs gətirdi. Adı Azərbaycan oftalmoloqları arasında Azərbaycan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmiş ilk alim-oftalmoloq kimi tarixə düşdü. Akademik Zərifə Əliyeva ömrü boyu böyük ictimai iş aparmış, keçmiş SSRİ-nin Sülhü Müdafiə Komitəsinin üzvü, Azərbaycan Sülhü Müdafiə Komitəsi sədrinin müavini, “Bilik” Cəmiyyəti İdarə Heyətinin üzvü və keçmiş İttifaqın Oftalmoloqları Elmi Cəmiyyəti İdarə Heyətinin üzvü olmuşdur. O, həm də “Oftalmologiya xəbərləri” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü idi. Zərifə Əliyeva bir sıra orden və medallara layiq görülmüş, Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi fəxri adını almışdır. Zərifə xanım yalnız alim kimi deyil, həm də yüksək mənəviyyata malik insan kimi yadda qalmışdır. Onun humanizmi, sadəliyi, insanlara göstərdiyi diqqət və qayğı bu gün də örnəkdir.
Ulu Öndər Heydər Əliyev Zərifə xanım haqqında demişdir: “O, insanları sevərdi, heç vaxt heç kimi incitməz, heç kimi naümid qoymaz, heç kimə kömək etməkdən imtina etməzdi”. “Zərifə xanım kimi həyat yoldaşım olduğuna görə mən xoşbəxt olmuşam ailəmizin bütün yükünü o, böyük məharətlə daşıyıb”. “Zərifə xanım çox böyük alim, çox sadə və xeyirxah insan idi. Onun qarşısında baş əyirəm”.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev isə xatirələrində anası haqqında xüsusi həssaslıqla bəhs edir. O qeyd edir ki, Zərifə xanımın həyat fəlsəfəsinin kökləri onun uşaqlıq illərinə gedib çıxır, çünki insanın mənəvi dəyərləri məhz həmin dövrdə formalaşır. Cənab Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, onun anası xeyirxahlığın, şəfqətin və insanlara sevginin canlı nümunəsi idi. Cənab Prezident həmçinin vurğulayır ki, Zərifə xanım ömrünün son anlarında belə yüksək mənəviyyatını qoruyub saxlamış, həyatın faniliyini dərk edərək yaxşılığın əbədi olduğunu anlayırdı. O bildirir ki, Zərifə Əliyeva yalnız böyük alim deyil, eyni zamanda övladlarını Azərbaycanın layiqli vətəndaşları kimi yetişdirən qayğıkeş ana idi.
Akademik Zərifə Əliyevanın xatirəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında daim yaşayacaq. Onun zəngin elmi irsi və yüksək insani keyfiyyətləri gələcək nəsillər üçün daim örnək olacaq-deyə Səttar Möhbalıyev fikirlərini yekunlaşdırıb.

Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev 7 mart 2026-cı il tarixində Babək rayonundan olan seçicilərlə növbəti görüşünü keçirib.

aia.az xəbər verir ki, bu dəfə qəbul rayonun Yuxarı Uzunoba kəndində baş tutub.

Tədbirin gedişində vətəndaşları narahat edən sosial yönümlü məsələlər və şəxsi müraciətlər müzakirə olunub. Səttar Möhbalıyev sakinlər tərəfindən qaldırılan sosial yönümlü məsələləri və şəxsi müraciətlərin bəzilərini elə yerindəcə həll edib. Digər müraciətlər isə qeydə alınıb, onların həlli məqsədilə müvafiq qurumlar qarşısında məsələ qaldırılacağı və təxirəsalınmaz tədbirlərin görüləcəyi bildirilib. Həmçinin sakinlər kənddə Mərasim evinin ətrafının asfaltlanması üçün onlara köməklik göstərilməsilə bağlı S.Möhbalıyevə müraciət ediblər. Millət vəkili bu məsələni də yerindəcə həll edib.

Deputat Səttar Möhbalıyevin keçirdiyi görüşdə iştirak edən Yuxarı Uzunoba kəndinin sakinləri, eləcə də rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri görüşdən məmnunluqlarını ifadə ediblər, ölkəmizin Prezidenti cənab İlham Əliyevə və Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevaya Naxçıvanın Babək rayonuna göstərilən diqqət və qayğıya görə minnətdarlıqlarını bildiriblər.

Cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən Türk Dövlətləri Təşkilatının hökumət başçıları ilə görüş zamanı səsləndirilən fikirlər həm regional, həm də qlobal səviyyədə Türk dünyasının gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən mühüm siyasi mesajlar kimi qiymətləndirilə bilər. Çıxış bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir: siyasi birlik, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat-logistika inteqrasiyası və ortaq kimlik üzərində qurulan strateji gələcək.

Bu sözləri aia.az-a verdiyi açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev deyib.

Fikirlərini davam etdirən millət vəkili bildirib ki, cənab Prezident çıxışında Türk Dövlətləri Təşkilatına yalnız beynəlxalq qurum kimi deyil, daha dərin mənəvi-siyasi birlik kimi yanaşdığını açıq ifadə edir: “Türk dünyası bizim ailəmizdir, bizim başqa ailəmiz yoxdur.” Bu yanaşma təşkilatın klassik diplomatik əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq, sivilizasion və kimlik əsaslı birlik modeli kimi təqdim edildiyini göstərir. Burada əsas ideya ortaq etnik köklər, mədəniyyət və tarix üzərində qurulan strateji ittifaqdır. Prezidentin vurğuladığı kimi: “Yəni bizi birləşdirən bizim etnik mənsubiyyətimizdir. Bu, birinci amildir.” Bu fikir Türk Dövlətləri Təşkilatını digər beynəlxalq qurumlardan fərqləndirən əsas üstünlük kimi təqdim olunur. Bu, həm də gələcək inteqrasiyanın ideoloji əsasını təşkil edir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında təşkilatın qlobal roluna xüsusi diqqət ayrılır: “Bu gün bizim təşkilatımız dünyanın aparıcı beynəlxalq təşkilatlarının sırasına daxil edilməlidir. Bu, bizdən asılıdır.” Bu sitat açıq şəkildə göstərir ki, məqsəd yalnız regional əməkdaşlıq deyil, qlobal təsir gücünə malik siyasi-iqtisadi blokun formalaşdırılmasıdır. Cənab Prezident bu məqsədə çatmaq üçün üç əsas şərti önə çəkir: Birlik və həmrəylik, birgə layihələrin icrası və tərəfdaşlar üçün yeni imkanların yaradılması. Bu yanaşma təşkilatın gələcəkdə G20, European Union və ya digər böyük platformalarla müqayisə edilə biləcək səviyyəyə yüksəldilməsi perspektivini ortaya qoyur. Dövlətimizin başçısı çıxışında iqtisadi sahədə əldə olunan nailiyyətləri konkret faktlarla əsaslandırır: “Biz təşkilata üzv ölkələrin iqtisadiyyatlarına 20 milyard dollardan çox sərmayə qoymuşuq.” Bu, Azərbaycanın təşkilat daxilində investor və təşəbbüskar ölkə rolunu nümayiş etdirir. Xüsusilə bu istiqamətlər diqqət çəkir: Birgə investisiya fondlarının yaradılması, (Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan ilə) ticarət dövriyyəsinin artması və qarşılıqlı sərmayə axınının genişlənməsi. Bu model artıq formal əməkdaşlıqdan çıxaraq institusional iqtisadi inteqrasiyaya keçidi göstərir.
Çıxışın mühüm hissələrindən biri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasına həsr olunur. Ölkə başçısı qardaş ölkələrin dəstəyini xüsusi vurğulayır: “Bu gün bizim üçün əsas olan məsələdə yenə də bizim yanımızda qardaş ölkələrdir.” Burada sadalanan layihələr – məktəblər, mədəniyyət mərkəzləri və sənaye obyektləri – sadəcə humanitar yardım deyil, siyasi həmrəyliyin real iqtisadi və sosial nəticələridir. Eyni zamanda, Azərbaycanın Türkiyəyə dəstəyi də qarşılıqlı münasibətlərin simvolu kimi təqdim olunur: “Kahramanmaraşda 100 milyon dollar dəyərində ‘Azərbaycan məhəlləsi’ tikilib.” Bu qarşılıqlı yardım modeli Türk dünyasında “birlik yalnız söz deyil, əməl prinsipi ilə işləyir” mesajını verir. Çıxışın ən strateji hissələrindən biri nəqliyyat və logistika məsələlərini hatə edir və Prezident İlham Əliyev qeyd edir ki, “Ölkələrimizdən keçən Orta Dəhliz hər birimizin marağına cavab verir.” Orta Dəhliz və Zəngəzur dəhlizi layihələri Türk dünyasının qlobal ticarətdə rolunu artıran əsas mexanizmlər kimi təqdim olunur. Bildirilib ki, Zəngəzur dəhlizində işlərin böyük hissəsi tamamlanıb, yeni dəhlizin ilkin yükdaşıma gücü 15 milyon ton olacaq Həyata keçirilən layihələr nəticəsində Türk Dövlətləri Təşkilatı Avropa ilə Asiya arasında əsas tranzit körpüyə çevrilir. Qlobal ticarət marşrutlarında strateji mövqe qazanır. Enerji və logistika təhlükəsizliyində rolunu artırır. Cənab Prezident çıxışında təşkilat daxilində artan siyasi koordinasiyanı da vurğulayır: “Dövlət başçıları artıq ildə ən azı iki dəfə görüşürlər.” Bu, dəyişən qlobal şərtlər fonunda operativ qərarvermə və koordinasiyanın gücləndiyini göstərir. Xüsusilə qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin təşkili diplomatik çevikliyin artmasına xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışı ümumilikdə Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafında yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Bu mərhələni xarakterizə edən əsas xüsusiyyətlər isə kimlik əsaslı siyasi birlik, dərin iqtisadi inteqrasiya, qlobal nəqliyyat və logistika rolu və qarşılıqlı praktiki dəstək mexanizmləridir. Beləliklə Türk dünyası artıq ideya səviyyəsindən çıxaraq real geosiyasi və iqtisadi güc mərkəzinə çevrilməkdədir-deyə Səttar Möhbalıyev fikrini yekunlaşdırıb.

Azərbaycan tarixinin şanlı səhifələrindən biri olan 2016-cı ilin Aprel döyüşləri təkcə hərbi əməliyyat deyil, həm də uzun illər davam edən siyasi, hərbi və psixoloji qarşıdurmanın məntiqi nəticəsi idi. “Aprel döyüşləri niyə başladı?” sualına cavab axtararkən hadisələrə yalnız dörd gün çərçivəsində deyil, daha geniş kontekstdə baxmaq zəruridir.

Bu sözləri aia.az verdiyi açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev deyib.

Fikirlərini davam etdirən millət vəkili bildirib ki, ilk növbədə qeyd edilməlidir ki, bu döyüşlərin başlanmasının əsas səbəbi Ermənistan silahlı qüvvələrinin cəbhə xəttində mütəmadi şəkildə törətdiyi təxribatlar idi. 1994-cü il atəşkəsindən sonra belə, təmas xəttində gərginlik heç vaxt tam səngiməmişdi. Xüsusilə 2015–2016-cı illərdə düşmən tərəfindən atəşkəsin intensiv pozulması, ağır silahlardan istifadə və mülki yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması vəziyyəti kritik həddə çatdırmışdı. Aprelin 1-dən 2-nə keçən gecə baş verən növbəti genişmiqyaslı təxribat isə artıq cavabsız qala bilməzdi. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi əks-hücum əməliyyatı məhz bu zərurətdən doğdu. Lakin məsələ yalnız hərbi təxribatlarla məhdudlaşmırdı. Bu döyüşlərin arxasında daha dərin səbəblər dayanırdı. Uzun illər ərzində aparılan danışıqlar prosesinin nəticəsiz qalması, beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların icra olunmaması və status-kvonun dəyişməz saxlanılması faktiki olaraq münaqişəni “dondurulmuş” vəziyyətdə saxlayırdı. Ermənistan tərəfi bu vəziyyətdən istifadə edərək işğalı möhkəmləndirməyə çalışır, müdafiə xətlərini gücləndirir və “keçilməz sədd” mifini formalaşdırırdı. Bu isə regionda davamlı sülh üçün ciddi maneə idi. Digər tərəfdən, Azərbaycanın son illərdə sürətlə artan hərbi gücü və modernləşən ordusu da proseslərə təsirsiz deyildi. Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən əsası qoyulan ordu quruculuğu siyasəti cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən yeni keyfiyyət mərhələsinə yüksəldilmişdi. Müasir texnologiyalar, yüksək döyüş hazırlığı və peşəkar kadrlar Azərbaycan Ordusuna əməliyyat üstünlüyü qazandırmışdı. Bu reallıq artıq cəbhə xəttində də özünü göstərməli idi. Aprel döyüşləri məhz bu şəraitdə baş verdi — yəni bir tərəfdə status-kvonu qorumağa çalışan işğalçı siyasət, digər tərəfdə isə bu vəziyyətlə barışmayan və dəyişiklik iradəsi nümayiş etdirən güclü dövlət. Bu, təsadüfi toqquşma deyil, qaçılmaz qarşıdurma idi.

Millət vəkili onu da bildirib ki, Aprel döyüşləri bir növ “sükutun qırıldığı an” kimi dəyərləndirilə bilər. Uzun illər davam edən nisbi sakitlik əslində aldadıcı idi. O sakitliyin altında yığılan enerji, ədalətsizlik və gözlənti 2016-cı ilin aprelində partlayış nöqtəsinə çatdı. Bu döyüşlər göstərdi ki, dondurulmuş münaqişə anlayışı əslində müvəqqəti illüziyadır — əgər problem həll olunmursa, o, gec-tez yenidən alovlanır. Eyni zamanda, Aprel döyüşləri informasiya müharibəsində də mühüm dönüş yaratdı. Ermənistanın illərlə yaratmağa çalışdığı “məğlubedilməz ordu” imici ciddi zərbə aldı. Azərbaycan Ordusunun qısa müddətdə əldə etdiyi uğurlar beynəlxalq ictimaiyyətə real vəziyyəti açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Bu, təkcə cəbhədə deyil, diplomatik müstəvidə də balansın dəyişməsinə səbəb oldu. Bu döyüşlər həm də Azərbaycan cəmiyyətində yeni bir psixoloji mərhələnin başlanğıcı oldu. İnsanlar artıq qələbənin mümkünlüyünü real şəkildə gördülər. Bu, sadəcə ümid deyil, konkret nəticələrlə təsdiqlənmiş inam idi. Məhz bu inam sonrakı illərdə baş verən Vətən müharibəsi zamanı xalqın və ordunun birliyini daha da gücləndirdi. Aprel döyüşləri həm də Böyük Zəfərə aparan yolun başlanğıcı oldu. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlanan Vətən müharibəsində əldə edilən möhtəşəm qələbə, eləcə də 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam təmin edildi. Bu, həm siyasi iradənin, həm güclü ordunun, həm də xalq–ordu birliyinin məntiqi nəticəsi idi.

Aprel döyüşlərinin ən mühüm nəticələrindən biri də Böyük Qayıdış prosesinin əsasını qoyması oldu. Lələtəpə yüksəkliyinin azad edilməsi nəticəsində Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndində həyat yenidən canlandı, illərlə doğma yurd həsrəti ilə yaşayan soydaşlarımız öz evlərinə qayıtmağa başladılar. Bu, işğaldan azad olunmuş torpaqlara qayıdışın mümkünlüyünü real şəkildə nümayiş etdirdi və xalqımızın gələcəyə inamını daha da artırdı.
Nəticə etibarilə, Aprel döyüşləri təsadüfi hadisə deyil, uzun illərin yığılan gərginliyinin, siyasi iradənin və hərbi gücün kəsişdiyi nöqtə idi. Bu döyüşlər göstərdi ki, ədalətsiz status-kvo davamlı ola bilməz. Əgər sülh yolu ilə həll mümkün olmursa, tarix bəzən öz hökmünü döyüş meydanında verir. Bu gün geriyə baxdıqda aydın görünür ki, Aprel döyüşləri yalnız lokal hərbi uğur deyil, həm də böyük tarixi proseslərin başlanğıcı idi. O proseslər isə nəticə etibarilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpası ilə yekunlaşdı-deyə Səttar Möhbalıyev fikirlərini tamamlayıb.

"Quba qırğınları zamanı şəhərdə öldürülənlərin təxmini sayının 2900-dək, Quba qəzası üzrə ümumilikdə isə 4000 nəfərdən artıq olduğu qeyd olunur. Bu soyqırımı nəticəsində Quba qəzasının 122 kəndi tamamilə dağıdılmış, 2750-dən çox ev tamamilə yandırılmışdır.

Qubada aşkarlanan kəllə və digər insan sümüklərində güllə yeri yoxdur. Onların hamısı küt alətlərlə öldürülüb. Qətlə yetirilmiş insanların baş nahiyəsindən balta ilə vurublar. Sonra xəncərdən istifadə etməklə başı bədəndən ayırıblar. Bəzi kəllə sümüklərində mismarlar aşkarlanıb. İnsanların başına mismar vurmaqla öldürülməsi bu vəhşiliyin hüdudlarının olmadığını göstərir. Xüsusi qəddarlıqla öldürülən insanlar su arxlarına və quyulara doldurulub, üzəri torpaqla örtülüb.

1917-ci ilin noyabrında Rusiyada dövlət çevrilişindən sonra Şərqi Anadoludan və Qafqaz cəbhəsindən geri çəkilən rus qoşunlarının silahlarını ələ keçirən ermənilər türklərə və azərbaycanlılara qarşı soyqırımı həyata keçirdilər. İrəvan quberniyasında azərbaycanlılara qarşı erməni silahlı dəstələrinin törətdikləri kütləvi qırğınların ilk mərhələsi 1918-ci ilin əvvəlindən başlamışdır. 1918-ci ilin mart ayınadək erməni silahlı dəstələri İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında 32, Eçimədzin qəzasında 85, Novo-Bəyazid qəzasında 7 və Sürməli qəzasında 75 kəndi – üst-üstə 199 kəndi darmadağın etmiş, orada yaşayan 135 min azərbaycanlı məhv edilmişdir. 1918-ci il aprelin 29-da Gümrü yaxınlığında əsasən qadınlardan, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət 3 min nəfərlik azərbaycanlı köçü pusquya salınaraq son nəfərinədək məhv edilmişdir.

Erməni silahlı dəstələri Zəngəzur qəzasında 115 azərbaycanlı kəndini məhv etmiş, 3257 kişi, 2276 qadın və 2196 uşağı öldürmüşdülər. Bütövlükdə bu qəza üzrə 10068 azərbaycanlı öldürülmüş və ya şikəst edilmiş, 50000 azərbaycanlı qaçqın düşmüşdür.

Erməni silahlı dəstələri daha sonra Qarabağa yürüş etmiş, 1918-1920-ci illər arasında Qarabağın dağlıq hissəsində 150 kənd dağıdılımış, əhalisi məhv edilmişdir."

Tarixin bəzi səhifələri var ki, onları nə zaman köhnəldə bilər, nə də unutdurmaq olar. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü belə bir tarixdir: ağrının, ədalətsizliyin və eyni zamanda həqiqətin simvolu olan tarix. Bu gün yalnız itkilərin xatırlandığı bir gün deyil – bu, həm də susdurulmaq istənilən bir xalqın səsinin yenidən ucaldığı gündür. Azərbaycan xalqının üzləşdiyi bu faciə bir anlıq qarşıdurmanın nəticəsi deyildi. Bu, illərlə formalaşdırılmış, siyasi və ideoloji əsaslara söykənən, məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş zorakılıq siyasətinin nəticəsi idi. Regionda süni şəkildə dəyişdirilən etnik balans, uydurma tarixi iddialar və nifrət üzərində qurulan ideologiya sonda qanlı hadisələrə yol açdı.

XIX əsrdən başlayaraq Cənubi Qafqazda baş verən proseslər regionun gələcəyini müəyyənləşdirdi. Xarici güclərin müdaxiləsi ilə həyata keçirilən köçürmə siyasəti və bunun nəticəsində yaranan demoqrafik dəyişikliklər gələcək qarşıdurmaların əsasını qoydu. Bu dəyişikliklər sadəcə statistik rəqəmlər deyildi – onlar siyasi planların, ərazi iddialarının və gələcək münaqişələrin başlanğıcı idi. Bu zəmin üzərində formalaşan radikal ideyalar isə zaman keçdikcə daha təhlükəli xarakter aldı. Azərbaycanlılara qarşı düşmənçilik təkcə siyasi müstəvidə deyil, həm də sosial və mədəni sahələrdə özünü göstərməyə başladı. 1918-ci ilin mart günlərində baş verənlər bu uzunmüddətli siyasətin ən qanlı nəticəsi oldu. Bakıdan başlayaraq geniş ərazilərə yayılan qırğınlar dinc əhaliyə qarşı yönəlmiş sistemli zorakılıq aktları idi. İnsanlar evlərində qətlə yetirildi, şəhərlər alova büründü, kəndlər viran qoyuldu. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və İrəvan torpaqlarında baş verən hadisələr bir daha sübut etdi ki, məqsəd sadəcə ərazi deyil – məqsəd bir xalqı tarix səhnəsindən silmək idi. Bu hadisələr zamanı heç bir mərhəmət prinsipi gözlənilmədi. Uşaqların, qadınların, yaşlıların qətlə yetirilməsi, insanların qeyri-insani işgəncələrə məruz qalması bu faciənin miqyasını daha da ağırlaşdırdı. Bu, artıq münaqişə deyil, açıq şəkildə soyqırımı idi. Bu faciənin ən ağır tərəflərindən biri də onun yalnız insan itkisi ilə məhdudlaşmaması idi. Məscidlər dağıdıldı, məktəblər yandırıldı, qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edildi. Bu, bir xalqın maddi və mənəvi irsinin sistemli şəkildə məhv edilməsi idi. Qubada aşkar olunan kütləvi məzarlıqlar, insan qalıqları üzərində aparılan araşdırmalar bu vəhşiliyin real sübutlarıdır. Bu faktlar göstərir ki, törədilən cinayətlər təsadüfi deyil, planlı və məqsədli şəkildə həyata keçirilib. Uzun illər bu hadisələr haqqında həqiqətlərin gizlədilməsi faciənin ikinci bir faciəyə çevrilməsinə səbəb oldu. Sovet dövründə bu mövzunun qapalı saxlanılması, sənədlərin məhv edilməsi və tarixi faktların təhrif olunması ədalətin gecikməsinə gətirib çıxardı.
Müstəqillik əldə edildikdən sonra Azərbaycan bu həqiqətləri dünyaya çatdırmaq istiqamətində ciddi addımlar atdı. Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 31 Mart hadisələrinə ilk dəfə rəsmi siyasi-hüquqi qiymət verildi. Bu addım tarixi yaddaşın bərpası baxımından mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Ulu Öndər bu məsuliyyəti belə ifadə edirdi: “Soyqırımı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və bu cinayətlərə düzgün qiymət verilməsi bizim hamımızın borcudur.” Bu gün qarşıda duran əsas vəzifə bu hadisələrin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasıdır. Bu, təkcə tarixçilərin və ya siyasətçilərin işi deyil – bu, ümumxalq məsuliyyətidir. Saxta təbliğatın geniş yayıldığı bir dövrdə həqiqətin müdafiəsi daha da çətinləşir. Lakin Azərbaycan artıq bu mübarizədə passiv tərəf deyil. Elmi araşdırmalar, arxiv sənədləri, beynəlxalq tədbirlər və informasiya siyasəti bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Qubada aşkar edilən kütləvi məzarlıq, aparılan ekspertizalar və əldə olunan sübutlar bu həqiqətlərin danılmaz olduğunu bir daha təsdiqləyir. Bu məsələyə yanaşma bu gün yalnız tarixi deyil, həm də siyasi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi ədalətin bərpası, milli maraqların qorunması və gələcək təhlükələrin qarşısının alınması bu mövzunu aktual saxlayan əsas amillərdəndir. Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə ardıcıl siyasət həyata keçirir, həqiqətlərin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün bütün imkanlardan istifadə edir. Bu, prinsipial mövqedir və dəyişməzdir. 31 Mart bizə bir həqiqəti xatırladır: yaddaşını itirən xalq gələcəyini də itirə bilər. Ona görə də bu tarix yalnız xatırlanmalı deyil, həm də dərk olunmalıdır. Bu faciəni unutmaq – onu təkrar yaşamaq riskini qəbul etmək deməkdir. Əksinə, onu yadda saxlamaq və dünyaya çatdırmaq isə həm ədalətin, həm də gələcəyin qorunmasıdır.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bir daha sübut edir ki, həqiqət gec də olsa, öz yerini tapır. Bu gün Azərbaycan xalqı öz tarixini gizlətmir, əksinə onu dünyaya çatdırmaq üçün mübarizə aparır. Bu mübarizə yalnız keçmişə görə deyil – gələcək naminə aparılır. Bu mübarizə yalnız xatirə üçün deyil – ədalət üçün aparılır.

Rüstəm Nağıyev,
YAP Gədəbəy rayon təşkilatının sədri